Hiç farkında olmadan kendinizi sabote ettiğinizi düşündünüz mü?
Ya da neden benzer şeyleri tekrar tekrar yaşadığınızı sorguladığınız oldu mu?
Muhtemelen çoğu insan hayatının bir döneminde şu cümleyi kurmuştur:
“Biliyordum zaten böyle olacağını.”
Bazen yaşadığımız tekrar eden deneyimler, bazen de çocukluk döneminden itibaren geliştirdiğimiz bazı temel inançlar; olayları yorumlama biçimimizi etkileyebilir. İnsan zamanla kendisi, diğer insanlar ve ilişkiler hakkında bazı yerleşik düşünceler geliştirebilir.
“Kendini gerçekleştiren kehanet” kavramı da tam olarak burada ortaya çıkar.
Kişi, henüz gerçekleşmemiş bir olayın sonucunu zihninde önceden kurgulamaya başlayabilir. Daha sonra ise çoğu zaman farkında olmadan, o sonucu destekleyen şekilde davranmaya başlayabilir. Böylece başlangıçta yalnızca bir ihtimal olan şey, zamanla kişinin davranışları ve yorumları aracılığıyla gerçeğe dönüşebilir.
Zihin Nasıl Senaryo Yazar?
İnsan zihni belirsizliği çoğu zaman zorlayıcı bulur. Bu nedenle geleceği tahmin etmeye, olası riskleri önceden kontrol etmeye çalışabilir.
Özellikle geçmişte hayal kırıklığı, reddedilme, terk edilme ya da değersizlik hisleri yaşamış kişiler; yeni deneyimlere başlarken daha tetikte olabilirler.
Örneğin kişi yeni başladığı bir ilişkide, ilişkiyi doğal akışında deneyimlemek yerine zihninde sürekli şu sorularla meşgul olabilir:
- “Ya ilişki uzun sürmezse?”
- “Ona bağlanırsam ve giderse?”
- “Ya sonunda yine üzülürsem?”
- “Kesin bir noktada değişecek.”
Bu düşünceler ilk bakışta kişiyi koruma amacı taşıyor gibi görünebilir. Ancak zamanla kişi, ilişkinin içinde kalmak yerine olası bir ayrılığı sürekli zihninde yaşamaya başlayabilir.
Kaygı ve Güvence Arayışı
Kişi sürekli olumsuz bir son beklediğinde, partnerinin davranışlarını da bu beklenti üzerinden yorumlamaya başlayabilir.
Örneğin:
- geç yazılan bir mesaj,
- kısa bir cevap,
- yorgun bir ses tonu,
- küçük bir mesafe ihtiyacı
bile terk edilmenin işareti gibi algılanabilir.
Bu durum kişide yoğun kaygı yaratabilir. Ardından kişi kendisini rahatlatmak için sürekli güvence arayışına girebilir.
“Beni seviyor musun?”
“Bir sorun mu var?”
“Benden sıkıldın mı?”
“Kesin uzaklaşıyorsun.”
gibi tekrar eden sorgulamalar zamanla ilişkinin doğal akışını zorlayabilir.
Karşı taraf bir süre sonra sürekli kendisini açıklamak, kanıtlamak ve ilişkiyi ayakta tutmaya çalışmak zorunda hissedebilir. Bu durum ise ilişkide baskı, gerilim ve duygusal yorgunluk oluşturabilir.
Böylece kişi, en başta korktuğu sonucun gerçekleşmesine istemeden katkı sağlamaya başlayabilir.
Zihin Kanıt Aramaya Başlar
İnsan zihni çoğu zaman mevcut inançlarını doğrulayan şeylere daha fazla dikkat eder.
Eğer kişi:
“İnsanlar sonunda gider.”
“Kimse gerçekten kalmaz.”
“Ben sevilmeye değer değilim.”
gibi temel inançlar taşıyorsa; ilişki içerisindeki olayları da bu filtreyle yorumlayabilir.
Bir süre sonra zihin:
- olumlu anları görmezden gelmeye,
- belirsizlikleri tehdit gibi algılamaya,
- olumsuz ihtimalleri büyütmeye
başlayabilir.
Kişi böylece farkında olmadan, kendi inancını doğrulayacak kanıtlar toplamaya başlar.
Bu süreç yalnızca romantik ilişkilerde değil;
- arkadaşlıklarda,
- iş hayatında,
- sosyal ilişkilerde,
- akademik yaşamda
da görülebilir.
Örneğin kişi:
“Nasıl olsa başarısız olacağım.”
düşüncesiyle hareket ettiğinde çalışmayı erteleyebilir, denemekten kaçınabilir ya da sürece yeterince dahil olmayabilir. Sonrasında başarısız olduğunda ise bunu:
“Zaten biliyordum.”
şeklinde yorumlayabilir.
Gerçekten Sezgi mi, Yoksa Kaygı mı?
Bazen insanlar yoğun kaygı yaşadıklarında bunu “güçlü sezgi” olarak yorumlayabilirler. Oysa kaygı anlarında zihnimiz, gerçekten bir tehdit olmasa bile durumu tehdit varmış gibi algılayabilir.
Çünkü beynin temel işlevlerinden biri bizi olası tehlikelere karşı korumaktır.
Bu nedenle kaygı yaşadığımızda:
- riskleri olduğundan büyük değerlendirebilir,
- belirsizliği tehdit gibi algılayabilir,
- olumsuz ihtimallere daha fazla odaklanabiliriz.
Bu durum zihnin bizi koruma çabasının bir parçasıdır. Ancak kaygı yoğun olduğunda verdiğimiz tepkiler her zaman gerçek durumla tamamen örtüşmeyebilir.
Bu yüzden kaygı hissettiğimiz anlarda hemen düşüncelerimizin doğru olduğuna inanmak yerine kısa bir durup durum değerlendirmesi yapabilmek daha sağlıklı olabilir.
Kendimize:
- “Şu an elimde gerçekten neyin kanıtı var?”
- “Yoksa zihnim beni olası bir senaryoya mı hazırlıyor?”
- “Gerçek durumu mu görüyorum, yoksa korkularımı mı yorumluyorum?”
gibi sorular yöneltebilmek daha dengeli bir bakış geliştirmeye yardımcı olabilir.
Açık İletişim ve “Anda Kalabilmek”
İlişkiler tamamen kontrol edilebilir yapılar değildir. İnsan sevdiği birini kaybetme ihtimali karşısında kaygı hissedebilir. Bu oldukça insani bir durumdur.
Ancak sürekli gelecekte yaşamak, kişinin ilişkinin mevcut anını deneyimlemesini zorlaştırabilir.
Bazen ilişkiyi korumaya çalışırken kişi:
- fazla kontrolcü davranabilir,
- sürekli teyit arayabilir,
- geri çekilebilir,
- duygularını açık ifade etmek yerine savunmaya geçebilir.
Oysa açık iletişim kurabilmek, varsayımlar yerine gerçek ilişki dinamiğine odaklanabilmek ve yaşanan anın içinde kalabilmek ilişkilerin daha sağlıklı ilerlemesine yardımcı olabilir.
Elbette burada önemli bir ayrım yapmak gerekir.
Eğer ilişkide:
- gerçek anlamda ilgisizlik,
- kayıtsızlık,
- değersizleştirme,
- sürekli uzaklaşma,
- karşılıklılık eksikliği
varsa; kişinin yaşadığı kaygılar tamamen “kurgu” olmayabilir.
Bu nedenle mesele yalnızca “olumsuz düşünmemek” değildir. Önemli olan şey, kaygı ile gerçekliği birbirinden ayırabilmeye çalışmak ve ilişkiyi mümkün olduğunca açık iletişim içerisinde değerlendirebilmektir.
Sonuç
Kendini gerçekleştiren kehanet, insanın düşüncelerinin davranışlarını; davranışlarının ise yaşadığı sonuçları etkileyebildiğini gösteren önemli bir psikolojik süreçtir.
Bazen insan, korktuğu şey gerçekleşmesin diye geliştirdiği davranışlarla farkında olmadan tam da o sonuca yaklaşabilir.
Bu nedenle zihnimizin yazdığı senaryoları fark edebilmek, kaygıyla gerçekliği ayırmaya çalışmak ve ilişkilerde açık iletişim kurabilmek oldukça önemlidir.
Çünkü bazı durumlarda mesele gerçekten “olacak olanı hissetmekten” çok, zihnin korktuğu sonuca karşı kendisini sürekli hazırlamaya çalışması olabilir.