Hayatımızın büyük bir kısmı belirsizliklerden oluşur. Yarın ne olacağını, aldığımız kararların bizi nereye götüreceğini ya da ilişkilerimizin nasıl şekilleneceğini tam olarak bilemeyiz. Buna rağmen çoğu zaman zihnimiz kesinlik arar.
İnsan zihni öngörebildiği ve kontrol edebildiği durumlarda kendisini daha güvende hisseder. Bu nedenle belirsizlik yalnızca bilinmezlik değil, aynı zamanda kontrol hissinin azalması anlamına da gelir.
Belki de bu yüzden birçok insan için belirsizlik, yaşamın en zorlayıcı deneyimlerinden biridir.
Belirsizlik Neden Kaygı Yaratır?
İnsan beyni hayatta kalmaya programlanmış bir yapıdır. Çevresini anlamlandırmaya, olası riskleri fark etmeye ve geleceği tahmin etmeye çalışır.
Bu özellik çoğu zaman oldukça işlevseldir. Çünkü olası tehlikeleri önceden fark etmek bizi koruyabilir.
Ancak geleceğe ilişkin net bilgiye sahip olmadığımız durumlarda zihin bazen boşlukları kendi senaryolarıyla doldurmaya başlar.
Örneğin:
- Bir mesajın neden geciktiğini bilmediğimizde,
- İş görüşmesinin sonucunu beklediğimizde,
- Bir ilişkinin nasıl ilerleyeceğinden emin olmadığımızda,
- Sağlığımızla ilgili bir sonucu beklediğimizde,
zihnimiz çoğu zaman kesin bir cevap bulmaya çalışır.
Fakat cevap olmadığında, özellikle kaygı düzeyi yüksek kişilerde zihin çoğu zaman en olumsuz ihtimallere yönelmeye başlayabilir.
Bu nedenle belirsizlik bazen gerçek bir tehditten çok, zihnin tehdit olarak yorumladığı bir deneyime dönüşebilir.
Zihnimiz Neden En Kötü Senaryolara Gider?
Belirsizlik karşısında zihnin olumsuz senaryolar üretmesi çoğu zaman mantıksız değildir.
Aslında bu durum beynin koruyucu işlevlerinden biridir.
Zihin şöyle düşünür:
“En kötü ihtimali önceden bilirsem hazırlıklı olurum.”
Ancak burada küçük bir paradoks vardır.
İnsan çoğu zaman olası tehlikelere hazırlanmak isterken, henüz yaşanmamış olayları tekrar tekrar zihninde yaşamaya başlar.
Böylece kişi yalnızca mevcut kaygıyı değil, gerçekleşme ihtimali bile olmayan senaryoların yarattığı kaygıyı da deneyimleyebilir.
Bu nedenle kaygı yaşayan birçok kişi fiziksel olarak bulunduğu ortamdan çok, zihnindeki olası geleceklerin içinde yaşamaya başlayabilir.
Kontrol Etme İhtiyacı Nereden Gelir?
Belirsizlik karşısında birçok insanın ilk tepkisi kontrol etmeye çalışmaktır.
Bazıları sürekli araştırır.
Bazıları tekrar tekrar düşünür.
Bazıları çevresinden sürekli güvence ister.
Bazıları ise karar vermeyi erteleyerek hata yapma ihtimalinden kaçınmaya çalışır.
Tüm bu davranışların ortak amacı aslında aynıdır:
Belirsizliği azaltmak.
Kısa vadede bu yöntemler rahatlatıcı gibi görünse de uzun vadede kişi belirsizlikle baş etmeyi değil, yalnızca ondan kaçınmayı öğrenebilir.
Böylece zihin şu mesajı almaya başlar:
“Belirsizlik tehlikelidir ve mutlaka ortadan kaldırılmalıdır.”
Oysa yaşamın doğası buna izin vermez.
Bu nedenle, belirsizlik karşısında kontrol edebildiğimiz ve kontrol edemediğimiz alanları ayırt edebilmek önemli bir beceridir. Çünkü insan, kontrolü dışında kalan durumları yönetmeye çalıştıkça zihinsel olarak yorulabilir. Buna karşılık enerjisini etkileyebileceği alanlara yönlendirdiğinde hem zihinsel yükü azalır hem de karşılaştığı sorunlara daha sağlıklı ve işlevsel çözümler geliştirebilir.
Belirsizlik ve Mükemmeliyetçilik
Belirsizliğe tahammül etmekte zorlanan kişilerde mükemmeliyetçi eğilimler de sık görülebilir.
Çünkü mükemmeliyetçilik çoğu zaman hata yapma ihtimalini ortadan kaldırma çabasıdır.
Kişi:
- doğru kararı vermek,
- hata yapmamak,
- eleştirilmemek,
- başarısız olmamak
için sürekli daha fazla düşünmeye başlayabilir. Ancak yaşamda hiçbir kararın yüzde yüz garantisi yoktur. Bu nedenle mükemmeliyetçilik bazen başarıdan çok kararsızlığa ve ertelemeye yol açabilir.
Belirsizliğe Tahammül Etmek Ne Anlama Gelir?
Belirsizliğe tahammül etmek, bilinmezliği sevmek anlamına gelmez.
Kaygı hissetmemek de değildir.
Daha çok, kesin cevaplar olmadan da yaşamın içinde kalabilmeyi ifade eder.
İnsan bazen:
- sonucun ne olacağını bilmeden bir adım atabilir,
- reddedilme ihtimaline rağmen ilişki kurabilir,
- başarısız olma ihtimaline rağmen deneyebilir,
- tüm riskleri ortadan kaldırmadan karar verebilir.
Psikolojik esneklik tam da bu noktada ortaya çıkar.
Çünkü ruhsal dayanıklılık çoğu zaman kaygının hiç olmamasıyla değil, kaygıya rağmen hareket edebilmekle ilgilidir.
Belirsizlikle Nasıl Daha Sağlıklı Bir İlişki Kurabiliriz?
Belirsizlik tamamen ortadan kaldırılabilecek bir şey değildir.
Bu nedenle amaç tüm cevaplara ulaşmak değil, cevapların olmadığı durumlarda da hareket edebilmeyi öğrenmektir.
Bazen kendimize şu soruları sormak faydalı olabilir:
- Şu an gerçekten çözmem gereken bir problem mi var?
- Yoksa zihnim geleceği kontrol etmeye mi çalışıyor?
- Bu durum hakkında kesin bilgiye sahip olmamam gerçekten bir tehlike mi?
- Belirsizlikle kısa bir süre daha kalabilir miyim?
Bu sorular her zaman kaygıyı ortadan kaldırmaz. Ancak kişinin otomatik tepkiler yerine daha bilinçli seçimler yapabilmesine yardımcı olabilir.
Sonuç
Belirsizlik çoğu zaman rahatsız edicidir. Çünkü insan zihni kesinlik ister, kontrol ister ve geleceği bilmek ister. Ancak yaşamın önemli bir kısmı kesinliklerden değil, olasılıklardan oluşur.
Bu nedenle psikolojik dayanıklılık her şeyi kontrol edebilmekten çok, kontrol edemediğimiz durumlarla yaşayabilmeyi öğrenmekle ilgilidir. Belki de ruhsal olgunlaşmanın önemli bir parçası, tüm cevaplara sahip olmak değil; bazı soruların cevabını henüz bilmiyor olmayı taşıyabilmektir.
Ve bazen yaşam, tam da o belirsiz alanlarda ilerlemeye devam eder.